Hilversum (Van onze redactie) 28 juni 2006 - Bezoekers van katholieknederland.nl hebben ‘zalig’ aangewezen als het meest katholieke woord in de Nederlandse taal. Als tweede is ‘eucharistieviering’ geëindigd en als derde ‘biechten’, maar die komen pas ver achter de winnaar.

Tien procent
Op 9 juni vroeg katholieknederland.nl zijn bezoekers één woord aan te wijzen waarvan zij vinden dat het de katholieke cultuur en levensbeschouwing het beste typeert. Bijna tien procent van alle inzenders koos voor ‘zalig’ en associeert het woord met een positief levensgevoel of een hemelse zijnswijze.

Reacties
De redactie van katholieknederland.nl heeft de uitslag voorgelegd aan diverse prominenten op het gebied van katholicisme en taal. Als eerste werd de literatuurcriticus Kees Fens om een reactie gevraagd. “Het valt me eigenlijk tegen. ‘Zalig’ zeg je als je lekkere gebakjes aan het eten bent. Het is net als ‘enig’ een nogal zijig woord. Maar Zalig Pasen of Zalig Nieuwjaar? Wie zegt dat nu nog? Dat is toch al lang weggesleten.”

Zalig Pasen
De katholieke tekstdichter en auteur Michel van der Plas vindt ‘zalig’ een mooi Rooms woord. “Ik vind het geen slechte keuze. De eerste connotatie die ik erbij heb is ‘heilig’. Dat vind ik trouwens het meest katholieke woord. Ik heb namelijk veel met het katholieke leerstuk van de Gemeenschap der Heiligen.” Van der Plas gebruikt het woord zalig als hij iets heel lekkers gegeten heeft en verder bij grote feesten. “Ik hecht zeer aan Zalig Pasen en Zalig Nieuwjaar. Vroeger zei men ook na de mis ‘zalige communie’, maar dat zeg ik nooit meer.”

Antoine Bodar
Priester en publicist Antoine Bodar is teleurgesteld over de uitslag “Waarom? Protestanten en katholieken hebben in hun zuilentijd veelvuldig het onderscheid van wensen bij hoogfeesten benadrukt. De protestanten zeiden ‘Gezegend’ en de katholieken ‘Zalig’.” Ofschoon Bodar deze confessionele afbakening door taalgebruik betreurt, kan hij er ook het positieve van inzien. “Kennelijk hebben katholieken - in weerwil van grote inzet en voorkeur tot oecumene - behoefte aan eigen identiteit. Zij kijken niet alleen naar het eigen vaderland maar ook voorbij de Alpen - naar het teken van de eenheid dat Rome beduidt.”

Verlies van identiteit
De Tilburgse godsdienstsocioloog Theo Schepens is van mening dat het feit dat katholieken steeds minder ‘Zalig Pasen’ zeggen, samenhangt met het verlies van identiteit. “Katholieken zeggen met Nieuwjaar steeds vaker ‘de beste wensen’ en onderscheiden zich daarmee niet meer van de doorsnee Nederlander. Ik zou de stelling durven poneren, dat het pas weer iets met de Nederlandse katholieken wordt, als ze weer een Zalig Kerstfeest, een Zalig Nieuwjaar en een Zalig Pasen gaan wensen.”

Weerspiegelt mentaliteit niet
Volgens Kees Fens had ‘zalig’ niet mogen winnen, omdat het woord de typisch katholieke mentaliteit niet weerspiegelt. “Dat doet het woord ‘eigenlijk’ wel, want het zegt iets over het katholieke onderscheid tussen de strenge leer en de soepele pastoraal.” De Nijmeegse kerkhistoricus Peter Nissen is het niet met Fens eens.

Goede van de schepping
Nissen: “De keuze verrast me niet. Ik kan me er heel goed in vinden: 'zalig' is een zalig woord. Het drukt het vermogen uit van katholieken om van het goede van de schepping te genieten: 't is zalig weer, je hebt zalig gekookt, dat was een zalige zoen, we hebben een zalige tijd gehad, dat geeft een zalig gevoel.”

Tegenover zonde
Volgens Nissen geloven katholieken met hun hele lijf en ziel. “Dat klinkt door in de wijze waarop het woord zalig gebruikt wordt. Het staat voor mijn gevoel tegenover een woord als zonde. Zalig is wat goed is, deugdelijk en deugdzaam. Het heeft met geluk te maken: gelukzaligheid. En met heelheid en gezondheid.”

Ouderen
Taaljournalist Ewout Sanders, die eerder in zijn weblog op nrc.nl over ‘de verkiezing van het katholiekste woord’ schreef, zegt dat ‘zalig’ voor hemzelf niet meteen associaties met het katholieke oproept. “Ikzelf gebruik het alleen als synoniem voor ‘heerlijk’. Maar dat komt omdat ik niet katholiek ben. Het hangt dus heel erg af van je eigen culturele context. Daarom vermoed ik dat de mensen die voor ‘zalig’ hebben gekozen vooral ouderen zijn. Kinderen hebben die associatie met het Roomse verleden niet.”

Geen schaamte
Volgens Simone de Wit, hoofd Godsdienst & Cultuur van de KRO, is ‘zalig’ een woord dat “straalt”. “Daarom zeggen wij katholieken ook graag ‘Zalig Pasen’. Nee, ik schaam me daar helemaal niet voor. Toen ik nog werkzaam was in het buitengewoon protestantse milieu van de Politie Academie in Apeldoorn, zeiden mijn collega’s rond de paasdagen: voor jou is het nu Zalig Pasen, hč.” De Wit vindt ‘zalig’ zowel gedragen als prettig klinken. “Het staat voor inhoud, traditie en schoonheid.”

Dwaas
Waarschijnlijk is ‘zalig’ familie van het Engelse woord silly, dat ‘dwaas’ betekent. Beide zouden volgens het Etymologisch Woordenboek van Van Dale verband houden met het Latijnse woord salus, dat ‘heil’ en ‘gezondheid’ betekent. Wellicht verklaart dat waarom ‘zalig’ ook ‘dronken’ kan betekenen: broederlijk drinken op de gezondheid - de Italianen zeggen dan salute - kan immers leiden tot vervoering of dwaasheid.

Heilig en zalig
Salus is verwant aan het Griekse holos, dat ‘geheel’ betekent. “Het drukt zo als het ware uit dat het heil niet alleen iets van de ziel is, maar van de hele mens”, zegt Nissen. ‘Holos’ is ook de oorsprong van ons woord ‘heilig’, waarvan ‘zalig’ ook een synoniem kan zijn. In de katholieke kerk maakt men echter een onderscheid tussen ‘zalig’ en ‘heilig’. Iemand die heilig is verklaard staat hoger in rang dan een zaligverklaarde. In deze zin is ‘zalig’ een theologisch begrip dat verwijst naar de hoedanigheid van gelovigen die door de kerk tot voorsprekend voorbeeld worden gehouden. Zaligen hebben deel evenals heiligen deel aan de hemelse gelukzaligheid.

Zaligverklaring
Veel deelnemers aan de woordverkiezing brachten ‘zalig’ in verband met het katholieke verschijnsel van de zaligverklaring. Maar volgens Kees Fens is associatie van ‘zalig’ met ‘zaligverklaring’ helemaal niet typisch voor het traditionele katholicisme in Nederland. “Pas door Johannes Paulus II is de zaligverklaring in zwang geraakt. In mijn jeugd speelden de zaligen nauwelijks een rol. Het waren een beetje de tweederangs heiligen”, aldus de Volkskrant-columnist en emeritus hoogleraar in de letterkunde.  

Protestantse betekenis van ‘zalig’
Het protestantisme kent geen heiligenverering, laat staan dat ze een hemelse hiërarchie van ‘zaligen’ en ‘heiligen’ voorhoudt. Protestanten kennen het religieuze begrip ‘zalig’ echter wel. ‘Zalig worden’ betekent: door God opgenomen worden in de hemel. Allen die door Gods genade zijn gered of ‘gerechtvaardigd’ worden door protestanten ‘zaligen’ genoemd. Dat doet denken aan de liturgische misformule: “Zalig zij die genodigd zijn aan de Maaltijd des Heren.”