Hilversum (Van onze redactie) 15 april 2007 - "God is in Nederland, maar zonder vaste woon- en verblijfplaats. Zijn adres is niet zonder meer de plaatselijke kerk." Zo typeerde de cultuur- en godsdienstsocioloog Joep de Hart van het Sociaal Cultureel Planbureau gisteren de situatie van de kerken in Nederland.

Daling aantal gelovigen
De Hart sprak op een symposium ter gelegenheid van de verschijning van het onderzoek God in Nederland, dat in opdracht van het RKK-programma Kruispunt is gehouden. Uit het onderzoek blijkt dat het percentage gelovigen in Nederland van 68 in 1996 tot 62 in 2006 is gedaald. De onderzoekers noemen dit op zichzelf genomen geen spectaculaire daling, maar wel een belangrijk gegeven “gelet op de door vrijwel iedereen verkondigde opvatting dat godsdienst weer ‘in’ is”.

Secularisatie
De Hart: "Lange tijd vormde secularisatie het refrein in menig sociologisch lied. Maar vat secularisatie de huidige situatie wel goed samen? Zeker: de grote kerken worden leger en grijzer, en traditionele christelijke geloofsinhouden vervagen – als oude bomen in de schemering. Het proces is onmiskenbaar en het is ingrijpend. Maar betekent dit het verdwijnen van religie en van religieuze interesses uit ons land? Om met het KNMI te spreken: de gevoelstemperatuur is anders.

Ongelovigen in de minderheid
"Het kerkelijk gebonden geloof krimpt tot steeds kleinere en fijnere gemeenschappen, maar echte ongelovigen vormen nog altijd een kleine minderheid van de bevolking. Het overgrote deel beweegt zich tussen de twee uitersten van trouwe kerkgang en volledig ongeloof", aldus De Hart.

Exotische bloemen in de berm
"Van oudsher weten Nederlanders dat er behalve de Brede en de Smalle Weg nog wel meer levenspaden bestaan. En in de berm daarvan bloeien vaak verrassend exotische bloemen. Zoals er in het onderwijs meer nadruk is komen te liggen op het ‘zelfontdekkend leren’, zo willen ook op religieus gebied steeds meer mensen zelf ontdekken wat voor hen waardevol en richtinggevend kan zijn", constateert de socioloog. "In veel opzichten komt secularisatie zo bezien vooral neer op individualisering. Dat wil zeggen: traditionele maatschappelijke verbanden (dorp, buurt, klasse, gezin, kerk) verliezen hun dwingende karakter en de ruimte groeit om het leven naar eigen inzicht en behoefte in te richten."

Meer dan kwaadsappige tobberijen
De Hart: "Ontkerkelijking is iets dat mij persoonlijk ter harte gaat en dat ik ook vanuit professionele belangstelling niet zonder zorgen gadesla. Maar vraag het de mensen zelf en je krijgt een uitgebreider verhaal te horen dan alleen kwaadsappige tobberijen over leegstand en teloorgang. Anno 2007 blijft religie niet beperkt tot wekelijkse kerkgang, de Heidelbergse Catechismus of knielen op een bed violen. Zij wordt primair als een individuele aangelegenheid gezien; je hebt er niet persé een groep of gewijde ruimte voor nodig en het criterium is je eigen, persoonlijke ervaring. Moderne religiositeit heeft dus een nogal diffuse sociale basis."

Zoekreligiositeit
De Hart: "Religie wordt verder als een dynamisch proces opgevat, zij krijgt vorm in een ontwikkeling die vaak een leven lang duurt; en ze wordt niet ervaren als een gesloten systeem van vacuüm verpakte waarheden. Moderne religiositeit is vooral zoekreligiositeit. Ervaring, emotie en beleven worden belangrijker; rechtzinnigheid, theologische onderlegdheid en formele bindingen raken wat op de achtergrond. Er lijkt zich een moderne bevindelijkheid te ontwikkelen. En niemand heeft de wijsheid in pacht; religie kan uit vele bronnen opwellen. God is in Nederland; maar zonder vaste woon- of verblijfplaats en zijn adres komt niet noodzakelijk overeen met dat van de plaatselijke kerk."