Utrecht (Van onze verslaggever) 5 september 2009 - “Oecumene in waarheid en liefde is niet alleen een optie waarvoor de Kerk al dan niet kan kiezen; ze is een heilige opdracht. (...) De nalatenschap van kardinaal Willebrands zal daarbij een waardevolle gids zijn.” Dat zei de Duitse curiekardinaal Walter Kasper in zijn toespraak in de Dom van Utrecht op de slotdag van het internationale congres ter gelegenheid van de 100ste geboortedag van kardinaal Jo Willebrands.

Betekenis Willebrands
Zo’n 150 deelnemers, onder wie vijf bisschoppen, hoorden in de protestantse Dom hoe Kasper in het Engels uiteenzette welke rol Willebrands heeft gespeeld als een van de voornaamste ontwerpers van het rooms-katholieke oecumenebeleid.

Concilie
Kasper is als president van de Pauselijke Raad ter Bevordering van de Eenheid onder de Christenen een van de opvolgers van Willebrands. In 1960 werd Willebrands secretaris van kardinaal Augustin Bea, die aan het hoofd stond van een nieuw Vaticaans instituut: het Secretariaat voor de Eenheid onder de Christenen, de voorloper van de huidige Pauselijke Raad. Die was opgericht ter voorbereiding van de oecumenische kwestie zoals die op het Tweede Vaticaans Concilie ter sprake zou komen en zou resulteren in het decreet Unitatis Redintegratio. In 1969 werd Willebrands zelf hoofd van dit secretariaat.

Dialoog
Kasper ging uitgebreid in op Unitatis Redintegratio, waarvan Willebrands een van de auteurs was. “Dit decreet voorzag in een nieuwe koers en vertegenwoordigde een ware doorbraak voor de Kerk, die tegenwoordig soms te gemakkelijk voor lief wordt genomen. Het decreet sprak over de andere christenen niet in termen van anathema [de kerkelijke vervloeking, red.], maar in termen van dialoog. Dialoog was en is niet bedoeld als middel tot een afgezwakt diplomatiek compromis. Unitatis redintegratio wijst er terecht op dat dialoog gesprek, vernieuwing en hervorming veronderstelt. Dialoog is niet zomaar een uitwisseling van argumenten maar een uitwisseling van gaven, zoals paus Johannes Paulus II benadrukte. Dialoog is daarom een diepgaand proces van zowel spirituele als kerkelijke aard.”

Oecumenische winter
Kasper betreurt het dat het grote enthousiasme in de oecumene van de jaren ’60 van de vorige eeuw er tegenwoordig verdwenen is. “De publieke opinie is beginnen te spreken van een stagnatie in de oecumene of van een oecumenische winter. Mensen voelen zich ontmoedigd, moe en gedesillusioneerd, ja zelfs sceptisch tegenover de zogenoemde ‘oecumene van de consensus’; sommigen willen zelfs haar einde afkondigen. Sommigen verwijten haar dat ze de identiteiten heeft vervaagd. Als reactie daarop keren protestanten vaak terug naar een ‘oecumene van het profiel’ of een ‘oecumene van het verschil’. Anderen beschouwen de theologische oecumene irrelevant omdat ze zich focust op kwesties die oninteressant zijn voor de zogenaamde basis.”

Voorspeld
Volgens Kasper heeft Willebrands deze oecumenische winter voorzien. “Kardinaal Willebrands was zeer goed in staat om vooruit te kijken zodat hij kon voorspellen dat er sprake zou zijn van enige teleurstelling na het aanvankelijke enthousiasme. Hij waarschuwde voor de opvatting dat de christelijke eenheid in slechts een paar jaar te bereiken zou zijn. Dergelijke verwachtingen zouden onvermijdelijk tot teleurstelling leiden.”

Kerk van Rome
De Katholieke Kerk heeft in de huidige situatie een voorname taak. “Zij heeft een bijzondere verantwoordelijkheid. Het is paradoxaal, maar de unieke oecumenische verantwoordelijkheid moet komen vanuit het petrinische [pauselijk] ambt. Dit ambt wordt echter vaak beschouwd als een obstakel voor de eenheid, terwijl het zichzelf juist verstaat als een ambt in dienst van de eenheid. Het is precies in deze bijzondere situatie dat de Kerk van Rome de verantwoordelijkheid moet nemen als ‘de zetel die voorgaat in liefde’, zoals Sint Ignatius van Antiochië [bisschop die in 110 te Rome de marteldood stierf] zei.”

Getuigenis
Kasper roept de katholieken op in het voetspoor te treden van Willebrands en zichzelf te wijden aan de oecumenische dialoog, dat volgens de kardinaal een soort christelijke getuigenis is. “Getuigen handelen en spreken niet slechts met hun mond, maar met hun gehele bestaan. In tegenstelling tot proselitisme [zieltjeswinnerij] wil de oecumene niet overreden of dwingen tot iets anders. Ze is alleen gebaseerd op de waarheid en de betrouwbaarheid van haar getuige.”

Spirituele oecumene
“We moeten nuchter zijn en erkennen dat een corporatieve eenheid met andere Kerken nu niet in zicht is”, zei Kasper. “Echter, de zaken ontwikkelen zich in een andere positieve richting.” De curiekardinaal is ondanks de stagnatie hoopvol. Hij wees daarbij op wat hij ‘spirituele oecumene’ noemt. Spirituele oecumene veronderstelt volgens Kasper een mentale vernieuwing, een innerlijke bekering en de wil om zich te hervormen. Het gebed staat daarbij centraal.

Paul Couturier
Een van de belangrijkste moderne inspiratoren van de spirituele oecumene is volgens Kasper de Franse priester Paul Couturier (1881-1953). “Volgens hem betekent oecumene het getuigenis afleggen van Jezus’ gebed om eenheid, Hem daarin te vergezellen, dit gebed met Hem en in Hem ons eigen te maken. Paul Couturier sprak van een onzichtbaar klooster, namelijk een wereldwijde gemeenschap waarin alle individuen met elkaar verbonden zijn door Jezus’ gebed dat allen één moge zijn.”