Hans van Mierlo
Andersdenkenden 2002

Op 26 december 2002 werd Hans van Mierlo, die gisteren op 78-jarige leeftijd overleed, geïnterviewd door Gerard Klaasen voor het RKK-radioprogramma Andersdenkenden.

TEGENOVER STRAATVECHTERS MOET D66 GEWOON VERDWIJNEN!

Met Kerstavond had hij ook dit jaar weer de Grote Ronde Familietafel van zijn moeder uitgeschoven. 22 mensen konden aanzitten. Hans van Mierlo (71) ziet om. “Alleen al dáárom deed ik die tafel open, om te laten zien dat een leven zóveel kinderen en vrienden heeft opgebracht die allemaal aan die tafel van mijn moeder konden zitten. Nú vraagt de politiek weer zijn aandacht. “Ik zou bij God niet weten wat ik zou moeten stemmen als zo'n partij als D66 er niet was.”

Media
Hans van Mierlo is getergd. “Ik heb de grootste bewondering voor Thom de Graaf, dat hij deze vernedering doorstaat.” D66 doet niet mee aan de grote verkiezingsdebatten, en dat is te merken: D66 staat op verlies. In zijn huis aan de Amsterdamse Herengracht windt de Founding Father van D66 zich zichtbaar op over deze uitsluiting. “Het is democratisch toch een heel merkwaardige zaak dat de media uiteindelijk beslissen of iemand een kans heeft te groeien in aanhang. Thom de Graaf is het beste in debatteren maar de media zeggen: nee. Het zou een overheidstaak zijn toe te zien op gelijke kansen maar nu zijn het de media die het uitmaken, volgens een soort Wet van het Marktmechanisme. Van alle instituties in ons land die iets met democratie te maken hebben zijn de rechten en verplichtingen verankerd in de grondwet. Tegenwoordig ligt de sleutel van het functioneren van al die instituten in handen van de media, en die heeft geen enkele staatsrechtelijke opdracht. Je ziet dat het hele systeem zo faalt.”


Gerard Klaasen in gesprek met Hans van Mierlo

Oorvijg
Minister van Staat, oud-minister, oud-partijleider, bourgondier, Van Mierlo is de oervader van de staatkundige vernieuwing. Deze verkiezingen tarten hem. ‘Ze’ laten zijn D66 in de kou staan. En hij pakt uit. “Ik vind het héél bizar om Wouter Bos te horen zeggen dat hij ‘als sociaal-democraat’ bij een keuze tussen de Christenunie en D66 voor de CU zou kiezen. Dat is geen geneuzel meer, dat is verraderlijk. D66 heeft nooit de PvdA in de steek gelaten maar de PvdA laat nu voor de derde keer D66 in de steek. Jáá!” - Ik dacht dat u wel wat zag in Bos? “Ik begon een beetje een pet van hem op te krijgen maar dat neuzelen over ‘Voor de sociaal-democratie en voor de sociale verplichting kunnen wij toch beter uit de voeten met de Christenunie’, dat denken hangt me zó de neus uit. De keel uit, pardon. Het-komt-je-de-neus-uit-en-het-hangt-je-de-keel-uit. Dat krijg je met geneuzel. Dat vind ik klein, zo niks, zo hélemaal niks! Hij moet gewoon een oorvijg krijgen!”

Verlengingstijd
- U oogt transparant. U bent er mooier op geworden. “Ha, je impliceert wel erg dat ik vroeger nogal lelijk was. Ik wil wel zeggen: zelfs een competitie onder bejaarden zou ik nog niet winnen. Transparanter: misschien komt het wel doordat je niet meer met je neus op de dagelijkse strijd om het bestaan of het politieke bestaan leeft, en dat daardoor de afstand ook wat helderder wordt” - U leeft intenser, nadrukkelijker? “Vanzelfsprekend! Ik heb enkele jaren geleden een levertransplantatie ondergaan, dat is zó een ingrijpende gebeurtenis. Was dat niet gebeurd, dan was ik binnen een jaar dood geweest. Dat bleek overigens pas na de transplantatie, toen ze die lever goed konden bekijken, die was totaal door dat hepatitisvirus aangetast. Ik leef in verlengingstijd. Ik dank de wetenschap op mijn blote knieën dat ze dat kunnen en dat ze dat op mij hebben toegepast. Dan is het leven daarna in elk geval een stuk intenser, én minder vanzelfsprekend. Ik beleef dat eigenlijk iedere dag, als ik op straat loop door Amsterdam of wat ook. Dan denk ik: dít doe ik. Nu.”

Geluk
- U leeft met de lever van iemand anders “Ja” Maakt dat anders? "Ja, vroeger dachten de mensen dat je ziel in je lever zat, hè, en niet in het hart. Daar heb ik eerlijk gezegd nog niet zo'n ervaring mee opgedaan. Ik heb me wel afgevraagd: zou ik nou iets van die persoon hebben die die lever aan mij heeft afgestaan? Ik denk het niet maar je weet het toch niet zeker. Ik weet nu nog veel beter waarom het juist is als mensen delen van hun lichaam ter beschikking stellen van anderen als zij ze niet meer nodig hebben. De gedachte aan een mooie lever die daar ligt te knetteren in dat crematorium terwijl je daar een mens mee kan redden vind ik onverdraaglijk”. Hij zegt gelukkig te zijn. “Ja. Ik zeg het altijd iets anders. Geluk is: 's morgens wakker worden en dan in paniek denken “Mijn God, ik heb mijn Duits niet geleerd”. En dan ineens te beseffen dat je niet meer naar school hoeft zodat dat niet erg is. Dát beschouw ik als een gelukservaring. Het geluk is het ontbreken van het ongeluk. Maar akkoord: als het er ís, geluk, is het maar de vraag of je het weet.”

Humanist
Van Mierlo (71) is humanist, al lang. “Ik heb geen levensbeschouwing uit een boek, of geleend van iemand. Ik weet het dus eigenlijk niet” - Maar dat H.A.F.M.O [Henricus Antonius Franciscus Maria Oliva, red.] blijft altijd staan en slijt nooit? “Nee, dat gaat nooit meer weg. Dat is katholiek, de verf van je jeugdherinnering. Vooral niet als daar de Jezuïeten ook nog een keer boven- op zijn gekomen”. De D66-politicus heeft nochtans enige bewondering voor de huidige paus. “Op politíek vlak dan, hóór, voor wat hij politíek heeft gedaan. Hij is een van de belangrijkste oorzaken dat het IJzeren Gordijn is gevallen, dat is onmiskenbaar! Zijn invloed is groot geweest. Met zijn opvattingen over de pil en euthanasie heeft hij de tijd naar mijn idee niet erg goed bediend heeft, maar je kunt hem níet verwijten dat hij een dubbele moraal erop nahoudt. Hij is eigenlijk wel consistent geweest”.

Politicus
Van Mierlo ziet terug op een leven vol politiek terwijl hij nooit een diep verlangen had om politicus te worden. Hij werd het. “Van een echte goeie goochelaar zie je de truc ook niet, hè. Ik kan me niet moreel verheffen boven al die slechteriken, ik ben het geworden: politicus” - Beheerste u het machtsspel? “Nee, maar mensen die denken dat ze dat beheersen zijn ook min of meer zwakzinnig”. Nu neemt hij de politieke strijd vanaf de zijlijn waar: een politieke moord vorig jaar gevolgd een bizarre verkiezingscampagne, het kelderen van de PvdA en zijn eigen partij, de Pim-factor, de val van het kabinet-Balkenende en nu opnieuw verkiezingen. “Aan alles, ook nu weer, kun je zien dat ons democratische systeem niet meer past op de ontwikkelingen van de mensen van nu. Er is geen hond in geïnteresseerd om daar eens enige verandering in te brengen. Het is nogal ernstig. Je ziet hoe het electoraal totaal in chaos op hol slaan.”

Democratie
- Ik noemde u even de Pim-factor vorig jaar? “Pim Fortuyn zei geen nieuwe dingen, het was de onbeschaamde manier waarop hij het zei. Hij was hoogstens iemand die als katalysator werkte waardoor dat proces ineens zichtbaar werd. Dat was het enige. Hooguit heeft Fortuyn een nieuwe toonhoogte gebracht waarmee ik overigens niet gelukkig was. Hij heeft wel laten zien hoeveel er structureel mis was met het systeem van onze democratie – en niet met paars. Wát een flauwekul, dat paars dat op zijn geweten zou hebben. Wij hebben de meest indirecte democratie ter wereld. De mensen mogen bij ons een keer per vier jaar een stem uitbrengen, één keer per vier jaar, en uit die stem vloeit alle macht voort die er in Nederland uitgeoefend wordt. De regering, het parlement, de benoeming van burgemeesters, de benoeming van rechters, alles, alles, vloeit daaruit voort! Het doet denken aan de tijd dat we nog een zuilenstelsel hadden. Ik ben zelf in een katholieke zuil opgevoed. Er bestond een grote sociale controle in die zuil, je hoefde alleen maar één maal per vier jaar te laten zien hoe dik die zuil was. Maar dat je anno 2000 denkt dat je met één stem in de vier jaar nog moderne burgers bij je democratie betrokken kunt houden, is ronduit belachelijk. Maar ja, D66 wordt geweerd.”

Paars
- U bent zelf de architect van Paars geweest, in 1994 torpedeerde U met een eclatante verkiezingszege een CDA/VVD-coalitie. Inmiddels is het CDA weer terug, en naar het lijkt de PvdA ook. Uw boodschap zou actueler zijn dan ooit maar wordt momenteel even niet op prijs gesteld. “Ja. Ik neem het vooral de intellectuelen kwalijk - en zij die het zouden kunnen weten - dat zij niet meer in actie komen. De plicht ligt bij degenen die dat wel begrijpen en die zich verantwoordelijk voelen voor de kwaliteit van een democratie, de elite die in de eerste plaats de zorg heeft voor de zuiverheid van het democratische systeem” - Het probleem is dat D66-politici in het algemeen worden gezien als keurige juristen, ‘nette mensen’, die het afleggen tegen straatvechters? “Ja, dat is mogelijk. Kan best zijn. Als dat zo is, dan moet D66 gewoon verdwijnen. Als het zo is dat je alleen politiek kunt bedrijven als je aan het straatvechten bent, dan denk ik dat een bepaalde groep mensen niet meer aan het politiek bedrijf zou moeten meedoen. Maar ik geloof het niet, hoor! Het verschil met vroeger is wel dat het CDA kennelijk nu ook weer in elkaar kan ploffen en dat er een kabinet gemaakt kan worden zonder het CDA. Dat kon voor 1994 niet, en dat is het grote verschil”.

Geloof
“Het geloof in een God heb ik niet meer”, zegt Van Mierlo. “Dat vind ik eigenlijk wel jammer. Het is zelfs ook een beetje dom, want het is eigenlijk verstandiger om wel te denken dat er een reden van bestaan is die buiten jezelf ligt. Het is helaas niet zo, dus. Een tegenvaller. Ik heb ‘het katholieke’ ook niet zozeer afgelegd, nee, ik heb het geloof in God afgelegd.” - Aanschuiven in de rij voor Petrus, die weg zal U niet gaan. "Nee, er is geen reden om dat aan te nemen. Je moet goed begrijpen dat het over het algemeen nog veel stommer om zeker te weten dat iets niet is dan om zeker te weten dat iets wel is dus ik formuleer het altijd zo: ik heb geen reden om aan te nemen dat het zo is." Liever nog spuit hij nog één keer zijn gram over de zijns inziens krenkende behandeling die D66 deze verkiezingen ten deel valt. “Het is toch idioot dat één van de potentiële deelnemers haar zendtijd moet kopen! In feite wordt je als partij gewoon als oud vuil behandeld. Ik vind het een groot nadeel dat D66 niet aan de debatten mee kan doen. Het is tegenwoordig belangrijker dat je goed in de polls staat aan de vooravond waarop de media beslissen wie wel of niet meedoet aan het verkiezingsdebat!”

Gerard Klaasen