Kleine Zusters
In mijn jeugd bepaalden ze het straatbeeld van Heerlen: religieuzen met grote, ronde, zwarte kappen. Ze heetten de Kleine Zusters van de Heilige Joseph en waren actief in de verpleging, het onderwijs en de zorg voor armen en gehandicapten. Stevige vrouwen die van aanpakken wisten. De congregatie had en heeft zijn oorsprong en hoofdzetel in Heerlen. Decennia lang hebben de zusters hun heilzame werk gedaan in ziekenhuizen, verpleegklinieken, in het speciale onderwijs, in de zwakzinnigenzorg. Nu zijn er nog zo’n 240 in Nederland en Vlaanderen, met een gemiddelde leeftijd van 82,7 jaar. Nog maar een enkele loopt in habijt. De grote kap is al tientallen jaren verdwenen.


Kleine Zusters van de Heilige Joseph aan het werk als verpleegkundigen 

Kapelaan
Aan de wieg van deze congregatie stond kapelaan Peter Joseph Savelberg (1827-1907). Hij zag in Heerlen en omgeving de grote armoede, het gebrek aan onderwijs voor weeskinderen, het ontbreken van zorg voor ouderen en gehandicapten. Als jong kapelaan kwam hij hiervoor in actie. Hij stichtte een naai- en breischool om meisjes van de straat te houden, organiseerde zorg voor de oudjes die “aan de hoek van de haard waren geketend”. In een koude winter gaf hij zelfs zijn ondergoed aan de armsten der armen. Iedere dag nodigde hij kinderen uit om bij hem te eten. Hij bedelde voor de armen en stichtte in1867 een eerste armenhuisje.

Helpen waar niemand helpt
Om te kunnen “helpen waar niemand helpt”, zoals zijn motto was, richtte hij in 1872 de congregatie van de Kleine Zusters op, gevolgd door een congregatie van broeders. Vooral de congregatie van nonnen groeide stormachtig en rond de eeuwwisseling waren er al 21 kloosters met scholen in Limburg en aangrenzend Vlaanderen, met vele honderden zusters. Op 11 februari 1907 overleed Savelberg, inmiddels monseigneur geworden, “in een geur van heiligheid”, zoals dat zo mooi heet.

China
De inspiratie van de stichter leefde lang voort in de op een na grootste congregatie van religieuzen in Nederland. De zusters zwierven uit naar Indonesië, Kenia en China. Mao gooide de zusters daar er in de jaren vijftig weer uit, enkelen werden er zelfs vermoord. Maar in Indonesië en Kenia zijn inmiddels bloeiende - binnenkort zelfstandige - congregaties van inheemse zusters die er ook vooral werken in het onderwijs en de zorg voor zieken en gehandicapten. In Nederland is hun werk gedaan, zo vertelt provinciaal overste Esther Geertsema me heel nuchter. “Het werk dat wij deden wordt nu door anderen gedaan en betaald door de overheid. Dat was vroeger niet zo.”

Restauratie
De modern geklede Zuster Esther is met 67 jaar een van de jongste zusters. Ze is trots op mgr. Savelberg: “Het is een fantastische man geweest, die er in geslaagd is om eind 19de eeuw 3000 vrouwen in beweging te krijgen. Zo heeft hij veel gedaan voor de emancipatie van de vrouw.” Zr. Esther werkt er hard aan om de herinnering aan het werk van de zusters en hun stichter levend te houden. Zo wordt op dit moment het oudste klooster met kapel en sterfkamer van Savelberg in het centrum van Heerlen gerestaureerd en heringericht. In april is de feestelijke opening.


Graf van Peter J. Savelberg

Film
Onlangs zag ik de première van een film over de Kleine Zusters van Sint Joseph. Een indrukwekkende documentaire. En volgend jaar verschijnt er ook nog een boek over de congregatie. Er komt ook drie keer per jaar een blad uit over Savelberg en de Kleine Zusters, en in de naast het Savelbergklooster gelegen grafkapel worden dagelijks intenties geschreven en bedankjes voor de verhoring van intenties.

Zaligverklaring
Me dunkt, die Savelberg zal toch langzamerhand wel toe zijn aan een zaligverklaring. Tot nu toe heeft hij slechts het predikaat “eerbiedwaardig” gekregen, dat hij dus vereerd mag worden. Al 70 jaar wordt aan de zaligverklaring gewerkt. Er ligt al een lijvig boekwerk (de Positio) van meer dan 1000 pagina’s. Het wachten was op erkenning van een medisch onverklaarbare genezing, een wonder dus.

Wonder
Een paar jaar geleden leek dat eindelijk te gaan lukken. In 1992 genas op wonderbaarlijke wijze een landbouwkundig ingenieur uit Susteren. Hij was op werkbezoek in Tjaad toen hij ernstig ziek werd. Men vloog de doodzieke leverpatiënt terug naar Nederland, want een levertransplantatie bleek noodzakelijk. Zijn nicht is lid van de congregatie van de Kleine Zusters van de Heilige Joseph. Met haar medezusters startte ze een gebedsactie voor hem. De patiënt kwam in het Academisch Ziekenhuis van Groningen terecht, waar men met spoed een transplantatielever bestelde. De nacht vóór de transplantatie zou plaatsvinden ontwaakte de man op wonderbaarlijke wijze uit zijn coma en genas.  

Arts vond het maar flauwekul
Medisch onverklaarbaar zou je zeggen. De zusters maakten zich al op voor een feestelijke zaligverklaring. Dat was ook de overtuiging van oud-officiaal Stefan van Calster van het bisdom Roermond, die aangesteld werd om de getuigen te verhoren. Maar de priester ving bot bij de verantwoordelijk specialist in Groningen. Zij noemde de genezing wel uitzonderlijk, maar weigerde de genezing medisch onverklaarbaar te noemen. “Dan houdt het op, dan maak je in Rome geen kans,” aldus een zwaar teleurgestelde Van Calster. De arts had hem al laten blijken dat ze zo’n zaligverklaring maar flauwekul vond, zo vertelt hij me bitter. Van Calster heeft nog geprobeerd om in het Academisch Ziekenhuis in Maastricht het hele medisch dossier te laten onderzoeken, maar er ontbreekt een verslag van die laatste cruciale nacht voor de genezing. Met dank aan de Groningse specialist.

Kaarsje op 11 februari
De zusters moeten dus maar bidden voor een nieuw wonder. Van Calster is al weer met drie mogelijke nieuwe zaligverklaringen in het bisdom Roermond bezig, zo vertelt hij me geheimzinnig. Toch zit het me niet lekker dat een enkele ongelovige arts uiteindelijk bepalend is in zo’n proces van zaligverklaring. Zuster Esther Geertsema maakt het niet veel uit dat de zaligverklaring niet is door gegaan. Het werk van Savelberg en de kleine zusters is er voor haar niet minder belangrijk om. Daar heeft ze gelijk in en daar kan een arts die niet in wonderen gelooft gelukkig niets aan doen. Voor mij is Peter Savelberg zalig bij de Heer. Daar zal ik op 11 februari, zijn sterfdag, een kaarsje voor opsteken.


Het Savelbergklooster in Heerlen