8 februari 2010

Nederland had zuilen. Er was een protestantse, een vrijzinnige, een katholieke, een socialistische, een neutrale en een liberale zuil. Nederlanders gingen naar school, luisterden naar de radio, lazen een krant, gaven hun stem binnen hun eigen zuil.

Zuilen 2010
Daar zijn we mijlen ver vanaf gereisd. Van tijd tot tijd is er een aanval op de laatste resten van de zuilen en van het zuil-denken: onderwijs zou niet meer volgens een levensbeschouwing gegeven moeten worden, media zouden geen gestalte meer moeten krijgen vanuit een levensbeschouwing. Maar er zijn ook omgekeerde golfbewegingen waar te nemen: onderwijs op levensbeschouwelijke grondslag wordt verdedigd. In de nationale top van middelbaar onderwijs zitten enkele protestants christelijke gymnasia. "Zie je wel", hoor je dan zeggen. Ook zijn er de pogingen om de mediabrij weer nieuw vorm te geven, want de uitzendingen lijken te veel op elkaar. De omroepen zouden weer terug moeten naar hun levensbeschouwelijk profiel. KRO moet weer met Brandpunt komen. Zegt de netmeester.

Staphorst en katholiek rechts
Weinig mensen vragen zich echter af of er nog wel een levensbeschouwing bestaat met heldere contouren. Terugkeer naar een levensbeschouwelijk profiel veronderstelt dat er zoiets nog is. Zeker, Staphorst en klein rechts katholiek bestaan nog. Ze bestaan, ze zijn klein en fijn. En modern als het gaat om gebruik van media. Of klein en fijn nog een boodschap hebben (letterlijk en figuurlijk) aan het geleefde laatmoderne leven is een andere kwestie. Hebben ze iets zinnigs te zeggen over het ressentiment van Wilders, over zijn verongelijkte, boze en treurige verhaal over Nederlanders die zich ontheemd weten in eigen land? Preekjes (“meer respect”) helpen niet tegen ressentiment. Burgermoed wel overigens. (Nee, Wilders, ‘de islam’ is niet achterlijk. En kom je aan de Koran, dan kom je aan de Bijbel en alle heilige boeken).

Componeren
In het grote diepe midden bestaat er geen levensbeschouwing meer. Dat wil zeggen: mensen leven hun leven, componeren dag in dag uit hun leven bij elkaar, met gebruikmaking van bestaande melodieën, wat Gregoriaans, wat Frans Bauer, wat 'wereldmuziek' en wat house. Het leven is leefbaar zolang je aan het componeren blijft. Mensen beschouwen hun leven niet, ze leven het al componerend. En als je zelf niet meer kunt componeren, is er hopelijk iemand in de zorg die net zolang zoekt tot zij je muziekjes heeft gevonden en ze jou laat horen. Maar het is geen samenhangende, doorgecomponeerde levensbeschouwing. Mening zwart en mening wit kunnen gerust bij elkaar geplakt worden, met tegenstrijdigheid valt prima te leven. Maar vormt die een bodem voor televisie-uitzendingen, voor een krant, een universiteit, een basisschool? Voor werken met visie is schaafwerk nodig. En doordrenkt zijn van de vraag (en de vele antwoorden erop) wat het leven vermenselijkt en ontmenselijkt.

Bildung
In ons buurland woedt een discussie over Bildung. Het is een woord dat onvertaalbaar is. Bildung is zoveel als beschaafdheid, gevormd-zijn, vermenselijking, de tradities zo goed kennen dat je er mee kunt leven en spelen en ervan kunt genieten. Bondskanselier Merkel - wat een vrouw! - pleit openlijk voor Bildung. Op de Duitse universiteiten vraagt men zich hardop af of ze niet vervallen zijn tot Ausbildung, tot een opleiding, zonder Bildung, zonder beschavingsarbeid. Bildung is arbeid, het zichzelf bijschaven, een overtuiging inlijven van wat menselijk, hoe fier en kwetsbaar mensen zijn, hoe anders en hoe mooi. Dat is een gesprek dat in Nederland zo niet gevoerd wordt. Bildung is iets dat om zichzelfs wille goed is en is er niet primair om te vermarkten. Dat is -in Nederland- dus een minpuntje.

Nutteloos
Nu zal Bildung alleen ons niet redden. De Duitser die Utrecht in de laatste oorlogsjaren leidde was een zeer gebildete rechter die een hoge soldaat was geworden. De joodse kinderen zijn onder zijn bewind afgevoerd vanaf de Nieuwe Gracht, een paar honderd meter van waar ik woon. Heel kort geleden eigenlijk en heel dichtbij. De Ortskommandant hield van Bach en Goethe. Blijkbaar is Bildung niet voldoende tegen een perverse politiek. Rechtvaardigheid en burgermoed zijn ook nodig. Die zijn eigenlijk ook onnuttig, net zoals Bildung, ze hebben hun doel in zichzelf. Je koopt er niks voor. Zich met vallen en opstaan verwerven van rechtvaardigheid, van burgermoed en Bildung. Het zijn kernen van de politiek, nutteloos, onaf en toch, daar draait het om. Niet om je ressentiment af te reageren.

Frans Vosman is hoogleraar christelijke ethiek aan de fac. Geestes-wetenschappen, Universiteit van Tilburg