door Frank G. Bosman

Jake Sully (Sam Worthington) is een verlamde schietgrage ex-marinier. Nu zijn tweelingbroer overleden is neemt Jake diens plek in als 'avatar' binnen het privéleger dat Pandora leeg moet roven. De mens is erin geslaagd om mens-Na'vi-hybriden te construeren die op afstand te controleren zijn door gedachte-impulsen. Een soort ultieme virtual reality. In de gedaante van zijn avatar komt Jake de Na'vi-prinses Neytiri tegen. Zij leert hem over de gewoonte van haar volk. En dan wordt de symboliek van de naam Pandora pas duidelijk.



Vuur
Als Jake zich met een brandende stok verdedigt tegen wilde dieren, dooft Neytiri zijn vuur in het water. In de Griekse mythologie is het Prometheus ('hij die vooruit denkt'), die met gevaar voor eigen leven het vuur van de goden uit de hemel steelt om het aan de mensen te geven. Als Neytiri Jake's vuur dooft, spiegelt ze als het ware Prometheus en vraagt ze aandacht voor de keerzijde van deze goddelijke gave. Het is niet toevallig dat de Na'vi de mens 'sky people', 'hemelmensen' noemt naar de goden van de Olympos. Het vuur staat voor de overwinning op de natuur, het doven van het vuur voor de terugkeer naar de 'overwonnen' natuur.

Water
Maar de legenda gaat verder, met een belangrijke rol voor Pandora ('zij aan wie alles geschonken is'), die haar naam gaf aan de Na'vi-maan. Als Prometheus door de goden gestraft is, blijft zijn broer Epimetheus ('hij die achteruit kijkt') over om op de mensen te passen. Hij krijgt van de goden de wonderschone Pandora tot vrouw. Zij maakt op een dag een verboden doosje open waardoor alle ellende ontsnapt en het kwaad op aarde ruim baan krijgt. Ook dit gedeelte van de Griekse legende wordt gespiegeld. Dankzij Neytiri wordt het kwaad van de menselijke cultuur (overconsumptie, uitputting van de aarde, blind winstbejag) weer opgesloten in het doosje waar het hoort. Echter: hoewel zowel bij de mensen als bij de Na'vi-mannen en -vrouwen in belangrijke posities vertegenwoordigd zijn, wordt uiteindelijk heel traditioneel de cultuur door een man (Jake) en de ongetemde natuur door een vrouw gesymboliseerd (Neytiri). Intrigerend is dat deze stereotypische schets eerder sympathie voor de natuur/vrouw oproept, in plaats van - traditioneel - voor de cultuur/man.

Edele wilden
Het idee vrouw/natuur versus man/cultuur is overigens niet het enige 'romantische' idee. Het idee van de 'edele wilde' komt ook rechtstreeks uit de Romantiek. Denk maar aan Karl May's Winnetou die cultureel gezien inferieur was aan de blanken, maar spiritueel veel hoogstaander. In Avatar zit dan weer de leuke twist dat nu de beschaafde blanke door de buitenaardse wilden wordt opgevoed.

Identiteit
Het begrip 'avatar' uit de titel van de film komt uit de hindoeïstische traditie en staat daar voor een reïncarnatie van de god Vishnu. Het gaat in de film Avatar om identiteit. Wie of wat bepaalt wie of wat je bent? In de film passeren meerdere antwoorden de revue. Doordat Jake het unieke menselijke genoom met zijn tweelingbroeder deelt, kan hij diens plaats als 'avatar' overnemen. Opvallend visueel detail: de doodskist van de dode broer lijkt als twee druppels water op de capsule waarmee Jake zijn avatar 'bestuurt'. Wie je bent kan ook gedefinieerd worden door het lichaam waarmee je je manifesteert en waarmee je interactie hebt met je omgeving. Jake is door een ongeluk voor de helft verlamd en in zijn nieuwe Na'vi-lichaam heeft hij fysieke krachten die zijn eigen lichaam te boven gaan. Of bepaalt de geest die het lichaam stuurt wie je bent? De afstand tussen de geest van Jake (gevangen in zijn gemankeerde lichaam) en de gemanipuleerde Na'vi wordt steeds kleiner. Tot het punt waarop Jake zijn avatar wordt. Of misschien bepalen uiteindelijk de morele keuzes die je maakt, wie je eigenlijk bent. Kies je voor geweld of voor overgave en opoffering?

Religieus pandemonium
Avatar lijkt sterk te leunen op een lichaam-geest-dualisme waarin de geest triomfeert over het lichaam. Gelukkig gaat deze scheiding niet zo ver dat het lichaam afgeworpen kan worden. Ook de nieuwe Jake kan alleen bestaan door zijn fysieke gestalte. Maar behalve dit dualisme zit Avatar stampvol met allerlei verwijzingen naar verschillende oude en nieuwe religies. Zo verwijzen de titel 'avatar' en Jake's zielsverhuizing naar het hindoeïsme. De Levensboom die de Na'vi vereren, lijkt op dezelfde boom uit het Bijbelboek Genesis (of zelfs uit het oude Perzische zoroastrianisme). De zaden die deze levensboom verspreidt lijken op de logoi spermatikoi ('de zaden van de kennis') van de oude Stoïcijnen. De Griekse mythologie kwam al eerder aan bod met Prometheus en Pandora. Voorts komt de 'Gaia-energie' die heel Pandora doorstroomt, uit de esoterische traditie waarin benadrukt wordt dat alles met alles in verband staat. Als laatste lijkt Jake in zijn uiteindelijke zelfopoffering een sterke christomorfe figuur: 'hij heeft zich omwille van 's mensen heil overgeleverd en zijn leven voor ons gegeven'.

Hulde
Al met al is Avatar een schitterend vormgegeven sciencefiction sprookje dat een gemakkelijke en trendy ecoboodschap combineert met religieuze inventiviteit. Hulde aan Cameron.

Frank G. Bosman is cultuurtheoloog en verbonden aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg. Zie www.goedgezelschap.eu.